Vaşinqton və Tehran arasında davam edən gərgin danışıqlarda həlledici mərhələyə qədəm qoyulur. Diplomatik mənbələrdən sızan məlumatlara görə, tərəflər arasında hazırlanan yeni anlaşma memorandumu gələn həftənin əvvəlində tamamlana bilər. Bu sənəd sadəcə növbəti bir diplomatik sənəd deyil, regionun iqtisadi və enerji balansını yenidən müəyyən edəcək ciddi bir sövdələşmənin göstəricisidir.
Nüvə Şərtləri və İqtisadi Çıxılmazlıq
Müzakirələrin ana xəttini İranın nüvə ambisiyalarının cilovlanması təşkil edir. Mövcud razılaşma layihəsinin əsas məqsədi Tehranın nüvə silahı əldə etməyəcəyinə dair hüquqi və texniki təminatların alınmasıdır. Bu istiqamətdə konkret irəliləyiş əldə olunarsa, zənginləşdirilmiş uranın ölkə hüdudlarından kənara çıxarılması prosesinə başlanılacaq.
Lakin Tehran üçün masadakı ən həyati məsələ iqtisadi dividenddir. Fevral ayından bəri artan hərbi gərginlik və tətbiq edilən beynəlxalq məhdudiyyətlər ölkə iqtisadiyyatını ciddi böhrana sürükləyib. Hazırda müzakirə olunan əsas bəndlər sanksiyaların mərhələli şəkildə qaldırılması və İranın xarici maliyyə institutlarında dondurulmuş vəsaitlərinə çıxış imkanı əldə etməsidir. İqtisadi resursları sürətlə tükənən bir hakimiyyət üçün bu, strateji seçimdən daha çox, bir sağqalma instinktidir.
Hörmüz Boğazı: Təzyiq Rıçağı və Reallıq
Anlaşmanın qarşısındakı ən böyük maneə kimi Hörmüz boğazındakı vəziyyət qalmaqdadır. Qlobal enerji daşımaları üçün kritik əhəmiyyət daşıyan bu su yolundakı qeyri-sabitlik dünya bazarında qiymət artımını tetikləyir.
Tehran burada özünəməxsus taktika yürüdərək süni bir dilemma yaratmağa çalışır. Boğazdakı gərginliyi idarə olunan səviyyədə saxlayan rəsmi Tehran, beynəlxalq birliyi ya qlobal enerji şoku, ya da bütün şərtlərin qeyd-şərtsiz qəbulu arasında seçim etməyə məcbur edir. Lakin bu yanaşma dövlətin gücündən deyil, daxili resursların çatışmazlığından doğan bir manipulyasiyadır. Bazar müşahidəçiləri anlayırlar ki, davamlı blokada təkcə idxalçıları deyil, həm də gəlir mənbələrindən tamamilə məhrum olan İranın özünü dərin iqtisadi uçuruma aparır.
Regional Sabitlik və Gözləntilər
Aprelin 8-də əldə edilmiş atəşkəsin müddətinin uzadılması ehtimalı tərəflərə diplomatik manevr sahəsi yaratsa da, hələlik həll yolu kifayət qədər kövrəkdir. Pakistandakı əvvəlki görüşlərin nəticəsiz qalması bir daha təsdiqlədi ki, real iqtisadi təzyiqlər və stimullar masada olmadan köklü dəyişiklik gözləmək çətindir.
Azerbaycan üçün bu proses enerji marşrutlarının təhlükəsizliyi və regional tranzit potensialının sabitliyi baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Tehranın iqtisadi təcriddən qurtulmaq cəhdləri, onu regiondakı iddialarını mövcud imkanları ilə uzlaşdırmağa vadar edir. Sövdələşmə masasında rasional addımlar hər zaman emosional ritorikadan daha effektiv nəticə verir.