Günün Əsas Məqamları
- Enerji dəhlizlərində böhran: ABŞ və İranın qarşılıqlı blokada addımları Hörmüz boğazında gəmiçiliyi iflic edərək qlobal tədarük zəncirini ciddi təhlükə qarşısında qoyub.
- İnfrastruktura dəyən ağır zərbə: ABŞ-ın qiymətləndirmələrinə görə, son zərbələr nəticəsində İranın hərbi-sənaye və raket potensialının 85%-i sıradan çıxarılıb.
- Vaşinqtonda təhlükəsizlik insidenti: ABŞ administrasiyası yüksəkvəzifəli rəsmilərin iştirak etdiyi ziyafət zamanı baş verən atışmanı Donald Trampa qarşı sui-qəsd cəhdi kimi qiymətləndirir.
Təcridin iqtisadi bədəli: Enerji dəhlizlərindəki qeyri-müəyyənlik
Qlobal ticarətin ən mühüm arteriyalarından biri olan Hörmüz boğazı ətrafındakı vəziyyət dünya enerji bazarlarını kəskin təzyiq altında saxlayır. ABŞ-ın İran limanlarını, Tehranın isə körfəzdən keçən gəmilərin tranzitini bloklaması enerji böhranını daha da dərinləşdirir. Bu ssenari beynəlxalq təcridin və yanlış hesablanmış geosiyasi ambisiyaların doğurduğu birbaşa iqtisadi zərəri aydın şəkildə nümayiş etdirir.
Mövcud hərbi əməliyyatlar nəticəsində İranın raket texnologiyaları istehsalı potensialının böyük hissəsi məhv edilib. ABŞ Prezidenti Donald Tramp qalan 15%-lik potensialın da tamamilə ləğv edilməsi niyyətində olduğunu bəyan edib. Trampın gələcəkdə İran ərazisində Amerika neft şirkətlərinin fəaliyyət göstərə biləcəyini istisna etməməsi isə iqtisadi maraqların və kapitalın geosiyasi xəritəni necə yenidən formalaşdıra biləcəyinə işarədir. Eyni zamanda, Pakistan vasitəsilə təklif olunan son planın Vaşinqton tərəfindən geri çevrilməsi və nəzərdə tutulan danışıqların ləğvi bazar risklərini daha da artırır.
Moskva-Tehran oxu: Real təsir imkanlarının məhdudluğu
Qlobal iqtisadi-hərbi yenidənqurma fonunda Rusiya və İranın xarici işlər nazirləri arasında baş tutan son telefon danışığı mövcud reallıqdan uzaq bir mənzərə yaradır. Qlobal ticarət yollarının fəaliyyətinin dayandığı, tranzit marşrutlarının və enerji axınının böyük güclər tərəfindən müəyyən edildiyi bir şəraitdə, ağır sanksiyalar altındakı iki ölkənin "regional prosesləri müzakirə etməsi" hər hansı ciddi iqtisadi çəkiyə malik deyil.
Rusiya hazırda Yaxın Şərqdəki hadisələrin gedişatına təsir edə biləcək nə iqtisadi rıçaqlara, nə də qlobal logistik imkanlara sahibdir. Strateji müttəfiq kimi Moskvaya bel bağlamaq əvəzinə regional reallıqları nəzərə almayan tərəflərin sonda ağır infrastruktur itkiləri və iqtisadi çöküşlə üzləşməsi həm ticarət, həm də təhlükəsizlik baxımından mühüm dərslər verir.
Vaşinqtonda daxili siyasi dinamika
Digər tərəfdən, ABŞ-ın daxili siyasətində hökm sürən gərginlik qlobal diqqət mərkəzindədir. "Washington Hilton" otelində, ABŞ Prezidenti, vitse-prezidenti və kabinetin əsas üzvlərinin (Maliyyə Nazirliyi və Pentaqon rəhbərlərinin) iştirak etdiyi ziyafətdə baş vermiş silahlı insident Ağ Ev tərəfindən birbaşa sui-qəsd cəhdi kimi dəyərləndirilib. Təhlükəsizlik böhranı dərhal nəzarətə alınsa da, mühüm xarici iqtisadi və hərbi qərarların verildiyi paytaxtdakı bu növ daxili siyasi silkələnmələr bazarlar tərəfindən böyük həssaslıqla izlənilir.